Nagrodzona Hugo Award i Nebulą powieść, którą - na fali sukcesu - Niven rozwinął w czteromową serię powieściową, mieszczącą się w stworzonej przez niego historii przyszłości.

 

Historia odkrycia i pierwszej eksploracja Świata Pierścienia - najbardziej zadziwiającego tworu w poznanym kosmosie. Pierścień to sztuczny świat, trzy miliony razy większy od Ziemi, gigantyczna konstrukcja opasująca słońce i z niego czerpiąca energię.

 

Kto zbudował tę nieprawdopodobną konstrukcję i w jakim celu? Czy budowniczowie Pierścienia wciąż jeszcze na nim zyją?

 

 

Każdy gatunek literacki prędzej czy później może pochwalić się pewnym kanonem, zbiorem utworów uznawanych za najlepiej go definiujące, lub stanowiące szczytowe osiągnięcia w danej konwencji. Powieść Pierścień Larrego Nivena często uznawany jest właśnie za tego typu dzieło: jeden z kanonicznych tekstów gatunku zwanego Science Fiction. Pewien problem pojawia się jednak w momencie, kiedy dochodzimy do wniosku, że sam ten termin w gruncie rzeczy niewiele nam mówi. Czym innym bowiem jest postapokalipsa, czym innym zaś cyberpunk, space opera czy hard SF. Do którego z tych "podgatunków" należy powieść Nivena? Z pewnością nosi wiele cech dwóch ostatnich z wymienionych przeze mnie konwencji. Co więcej, po lekturze muszę przyznać, że w każdej z nich można zasłużenie uznać Pierścień za dzieło kanoniczne.

Przyszłość Ziemi (i nie tylko) naszkicowana w omawianej powieści rysuje się wielce interesująco. Postęp doprowadził ludzkość nie tylko do sytuacji, w której przedstawiciele homo sapiens są długowieczni, czy też mogą się w sposób niemal nieograniczony, błyskawicznie przemieszczać po powierzchni planety, ale także jest ona częścią galaktycznej społeczności składającej się z wielu innych ras. Niven uczynił świat Pierścienia jedynie cząstką ogromnego, opisywanego w licznych powieściach i opowiadaniach uniwersum, które żyje, ma swoją historię i politykę. Czasami w tego rodzaju literackich przedsięwzięciach, rozkładających opis autorskiej kreacji na wiele odrębnych pozycji, istnieje ryzyko, że z perspektywy pojedynczego tomu świat będzie niejasny, lub niedostatecznie naszkicowany. Tu jednak autor daje sobie radę doskonale. Czytelnik poznaje nowe, egzotyczne rasy, poznaje też ich technikę, politykę i wzajemne interakcje. Wszystko to wciąga, co stanowi świetną rekomendację dla kolejnych pozycji uniwersum znanego wszechświata. Rozmach zaiste rodem z przedniej space opery. Z drugiej strony tytułowy Pierścień, nieznanego pochodzenia obiekt odnaleziony w kosmosie, który staje się celem poznawczej ekspedycji głównych bohaterów powieści, staje się pretekstem do wprowadzeni sporej porcji "science", co czyni z powieści Nivena także klasyczne dzieło hard SF. Spekulacje na temat możliwości zbudowania i istnienia takiego obiektu ponoć stały się obiektem niejednej już dysputy akademickiej na wydziałach fizyki czy astronomii. Sporo naukowości (aczkolwiek już nie na tak wysublimowanym poziomie) funduje nam też autor opisując biologię czy psychologię obcych ras jak sztandarowe już Laleczniki Piersona i Kzinowie. A skoro tak, to i w tym przypadku można pokusić się o wpisanie Pierścienia do gatunkowego kanonu.

Równie ciekawi są bohaterowie powieści. Niven z jednej strony pokazuje nam dwójkę bardzo różnych od siebie ludzi: doświadczonego, dość już wiekowego Louisa Wu, który zdaje się być modelowym wręcz przykładem członka bohemy futurystycznego świata oraz młodą i naiwną Teelę, prawdziwe "dziecko szczęścia". Z drugiej zaś strony mamy fantastycznie skonstruowane postacie obcych – Nessusa i Mówiącego-Do-Zwierząt. Czuć, że same koncepcje tych ras to nie tylko doskonały pomysł, ale i świetne pisarskie wykonanie. Obaj członkowie ekspedycji na Pierścień wnoszą do powieści bardzo dużo. Warto zwrócić uwagę, że w przypadku Nivenowskich obcych wszystko się ładnie zazębia i łączy w spójną koncepcję: ich biologia, psychologia i kultura są dopracowane na tyle, że czasami Czytelnik ma ochotę sięgnąć po jakąś pracę poświęconą np. tylko Lalecznikom Piersona i dowiedzieć się o nich czegoś więcej. A to bardzo dobrze świadczy o autorze.

Pierścień w zasadzie wpisuje się w bardzo klasyczny model powieści Science Fiction (co niewątpliwie także leży u źródeł opinii o jego kanoniczności). Otóż grupa śmiałków wyrusza poznać nieznany obiekt w kosmosie. Niby nic nowego. A jednak! Wizja Pierścienia jest monumentalna, tak jak sam obiekt. Stawia też dość klasyczne pytania o miejsce ludzkości we wszechświecie i granice naszego poznania, pokazując jak małą cząstką jesteśmy i jak mało wiemy. Czyżby więc kolejna powieść z gatunku fantastyki filozofującej? Niekoniecznie. Sztandarowa powieść Nivena to raczej fantastyka przygodowa-awanturnicza. Poznawanie Pierścienia staje się bowiem wielką przygodą osadzoną w malowniczych i egzotycznych sceneriach. I co najlepsze, bynajmniej nie kłóci się to z wyraźnie zaznaczonymi wątkami hard SF, czy space opery na galaktyczną skalę.

Po lekturze Pierścienia miałem ochotę zakrzyknąć "chcę jeszcze!". Nie tylko dlatego, że autor stworzył intrygujących bohaterów i malowniczy świat, ale przede wszystkim z tego powodu, iż lektura rodzi więcej pytań niż udziela odpowiedzi. W dodatku niemal każdy miłośnik fantastyki może przez to "jeszcze" rozumieć coś innego. Jeden bowiem będzie szukał informacji o genezie Pierścienia, inny będzie chciał poznać jego dalszą historię, jeszcze ktoś zechce poczytać więcej o konflikcie miedzy ludźmi a Kzinami. To zapotrzebowanie zaowocowało ogromną ilością publikacji, które Niven osadził w uniwersum Pierścienia. Niestety większość z nich nie jest w naszym kraju znana. Mam nadzieję, że to się zmieni. A sam Pierścień? No cóż, to niewątpliwy klasyk. I to taki, który nie tylko nie zestarzał się nic a nic, ale wciąż z niezwykłą siłą oddziałuje na wyobraźnię Czytelnika. W dodatku kapitalnie napisany i serwujący fascynujący miks wielu konwencji, które mogą się wydawać nie do pogodzenia. Da się? Ano da się. Jest to po prostu powieść, którą, przynajmniej w mojej opinii, każdy fan fantastyki powinien poznać. O to jak ją oceni już się specjalnie nie martwię.

Maciej Rybicki

 

RECENZJA QFant

Powieść nie może obyć się bez świata. Autorzy przywiązują do jego kreacji mniejszą lub większą wagę, ale zawsze jakiś tam on jest. Czasem przejęty, odrobinę zmodyfikowany, przemysłowy, dziewiczy, baśniowy, magiczny, wysoko rozwinięty technicznie, naturalny lub stworzony. Wszystko zależy od konwencji, potrzeb i wyobraźni twórcy. Świat Pierścienia z książki Larry’ego Nivena należy do jednej z bardziej znanych fantastycznych kreacji. Nie bez kozery „Pierścień” wydany został przez Solaris w serii Klasyka Science Fiction w odpowiedniej, dla powieści nagrodzonej wszystkimi najważniejszymi fantastycznymi nagrodami literackimi, twardej oprawie.

W dniu swoich dwusetnych urodzin Louis Wu, kosmiczny podróżnik, otrzymuje propozycję nie do odrzucenia od przedstawiciela rasy obcych nie widzianej w znanej części galaktyki od wieków: ma wziąć udział w potencjalnie niebezpiecznej ekspedycji, w zamian otrzymując ulepszoną technikę hipernapędu, dzięki której ludzkość zdoła uciec przed eksplozją jądra galaktyki. Nie jest to może specjalnie pilna sprawa, gdyż do anihilacji dojdzie dopiero za jakieś dwadzieścia tysięcy lat, niemniej żądny wrażeń Louis godzi się bez większych obiekcji. Nessus z rasy lalkarzy (wspomniany obcy) dobiera sobie tymczasem resztę załogi – kzina Mówiącego do Zwierząt oraz ludzką kobietę, Teelę Brown. Całej czwórce przyjdzie wyruszyć na spotkanie fenomenu, który fascynuje i przeraża nawet wybitnie zaawansowaną cywilizację lalkarzy – olbrzymiego metalowego pierścienia, opasującego odległą gwiazdę.

Sięgając po „Pierścień” spodziewałem się raczej konkretnej hard science fiction. Po części miałem rację, jednak hard to jest tylko w części, w powieści Nivena występuje wiele elementów właściwych dla space opery czy przygodowej odmiany science fiction. Połączenie to wyszło całkiem ciekawie i sprzyja atrakcyjności oraz szerszemu targetowi powieści. Z jednej strony nie jest to książka tylko dla fantastycznych nerdów i im pokrewnych, a z drugiej nie staje się również pogardzaną często odmianą z serii „łatwych i przyjemnych”.

 

Ludzkość, przynajmniej chwilowo, pokojowo koegzystuje ze wszystkimi znanymi rasami. Dzięki podróżom z prędkością nadświetlną dorobiliśmy się nawet kilku kolonii i poznaliśmy spory kawał galaktyki. Na skutek utrwalacza pozwalającego żyć bardzo długo, Ziemia jest przeludniona, przyrost kontroluje Rada Płodności. Kzinowie przypominają wielkie pomarańczowe drapieżniki z rodziny kotowatych. Są cywilizacją wojowniczą i ekspansywną, utemperowaną jednak dzięki zwycięstwu ludzi w wypowiedzianej im wojnie. Lalkarze Piersona nie przypominają niczego – mają trzy nogi, dwie płaskie głowy na giętkich szyjach i grzywę, pod którą (w garbie) znajduje się mózg. W przeciwieństwie do kzinów, jest to rasa bardzo tchórzliwa, ale jednocześnie potężna, dzięki wysokiemu rozwojowi technologicznemu. Lalkarze bawią się ewolucją – po kryjomu przyczynili się do zwycięstwa ludzi nad kzinami, by wykształcić rasę zdolną do pokojowej egzystencji z innymi, ingerują także w ludzkie Prawa Płodności – poprzez Loterię Życia wspomagają gen będący odpowiedzialnym za szczęście. Ich możliwości są ogromne, potrafią nawet przemieszczać całe planety.

Główni bohaterowie nie należą jednak do typowych przedstawicieli swoich gatunków. Louis Wu jest znanym podróżnikiem i ksenofilem, który mniej więcej co czterdzieści lat nudzi się życiem na Ziemi i wyrusza na obrzeża znanego wszechświata w poszukiwaniu przygód. Teela Brown to dziecko szczęścia, urodzone na skutek wspomnianego zakulisowego wkładu lalkarzy w Prawa Płodności. Ma mentalność dziecka, jest naiwna, ufna, beztroska, nie zna bólu, goryczy porażki ani żadnego z negatywnych uczuć, wszystko jej się w życiu udaje. Mówiący do Zwierząt pełni funkcję ambasadora na Ziemi, odznacza się zatem łagodnością i kompromisowością. Oczywiście mierzonymi w kategoriach kzinów. Ludziom wydaje się zwyczajnie agresywny, kłótliwy, zdradziecki i przerażający. Nessus za to jest wyjątkowo, jak na lalkarza, odważny i beztroski, przez co jest wśród swoich uważany za niespełna rozumu, co nie zmienia faktu, że boi się własnego cienia i przy byle zagrożeniu popada w katatonię.

Sam Pierścień, cel naszych bohaterów, jest tak olbrzymi, że trudno to sobie w ogóle wyobrazić. Szerokość blisko 1,6 miliona i średnica około 300 milionów kilometrów (odpowiada rozmiarom orbity Ziemi) robi wrażenie. Kto to zbudował, kiedy i jak? Czy cywilizacja pierścienia może być zagrożeniem dla wędrujących w okolice Obłoków Magellana lalkarzy? Tego nie wiadomo, wiadomo jednak, iż pozostałości po niej są zagrożeniem dla ekspedycji, której statek rozbija się o Pierścień. W krótkim czasie wszystkie perypetie podróżników okazują się być zdeterminowane przez nieprzewidywalne szczęście Teeli. Cóż, Nessus przekona się, że nie wszystko, co jest szczęśliwe dla niej, musi być od razu szczęściem całej misji badawczej.

Zdarzało mi się już krytykować laureatów fantastycznych nagród, ale „Pierścień” Larry’ego Nivena zasłużył sobie zarówno na zdobyte Hugo, Nebulę i Locusa, jak i na sympatię rzeszy wiernych czytelników, zdobywaną na przestrzeni czterdziestu lat od pierwszego wydania. W przygotowaniu przez wydawnictwo Solaris jest również druga część powieści Nivena o tytule „Budowniczowie Pierścienia”. Wprawdzie cykl ten został w Polsce wydany już wcześniej przez dwa inne wydawnictwa, niemniej warto przyjrzeć się i temu wydaniu, chociażby przez wzgląd na nowe tłumaczenie w wykonaniu Patryka Sawickiego.

Łukasz Szatkowski